Mag ik nog trots zijn - Martha Claeys

Zondag 17 december 2023

Mag ik trots zijn op het boek dat ik geschreven heb (volmondig ja), mag ik trots zijn omdat ik gepromoveerd ben op dit onderwerp (volmondig ja), mag ik trots zijn omdat ik als vrouw gepromoveerd ben in een bastion van mannelijke filosofen (enthousiast ja), mag ik trots zijn omdat ik hetero ben (de sfeer verandert, bijna volmondig ja), stel dat ik lesbisch zou zijn, zou ik daar dan trots op mogen zijn (twijfels en gedempt geroezemoes). Verschillende houdingen over verschillende soorten trots dus. Hoe komt het dat die emotie aanleiding geeft tot zo verschillende houdingen er tegenover? En: wij lijden aan een vorm van trots-allergie, beweerde Martha Claeys, bovendien wordt trots (te) vaak gezien als vijand van de rede. Trots heeft ook een eigen morele grammatica met zijn valkuilen (superioriteitsgevoel bv.) en is ook specifiek, d.i. plaats- en tijdgebonden. Immanuel Kant kwam er aan te pas met zijn onderscheid tussen prijs en waarde: een juweel kan een prijs hebben, maar los daarvan ook een (emotionele) waarde bijvoorbeeld. Trots is erkennen dat iets (of iemand) waardevol is.

Zo onderscheidde Martha Claeys drie vormen van trots: de eerste is zelfwaardering. Dat gaat over het leveren van een bijzondere prestatie of inspanning, een overwinning behalen over jezelf of iemand anders – de foto van een rugbyspeler die zijn doelpunt viert. De tweede houding benadrukt juist het idee van gelijkheid. Dat noem ik zelfrespect – de zwarte atleten die bij de Olympische Spelen in München 1968 ostentatief hun vuist omhoog staken. Die vorm van trots gaat uit van het oordeel dat je niet iets hoeft te doen om respect te krijgen. Het feit dat je mens bent is daarvoor genoeg. De derde vorm van trots gaat over het idee dat je jezelf mag vieren om wie je bent, juist vanwege hoe je verschilt van anderen. Dat idee noem ik zelfliefde. De moslimbasketbalspeelster die haar hoofddoek blijft dragen. Zelfwaardering, zelfrespect en zelfliefde dus.

Programmatekst: Bijlage van zondag 17 december 2023

 

12de Thomas Mannlezing - Jean-Paul Van Bendegem

Zondag 19 november 2023

In zijn gekende flamboyante stijl gaf Jean-Paul Van Bendegem een druk bijgewoond referaat over imperfectie ten beste.

Hij vertrok vanuit zijn garage waar een zwart gelakt metalen rek staat en waarop zijn archief staat geklasseerd. Maar hoe vind je daar een tijdschrift terug waarin een artikel van 20 jaar geleden over een bepaald onderwerp staat? Juist, dat doe je via Internet met enkele muisklikken.  Het rek met het archief wordt dan maar tot een kunstwerk "opgewaardeerd". Zie Joseph Beuys zou ik zo zeggen.

Dan maar een ander verhaal over (de perfecte) classificatie. De elementaire deeltjes, netjes opgesomd in een overzichtelijke tabel., een rechthoekig frame. Maar dan komt het: waar moet dat duivelse Higgs-deeltje in passen? En wat mogen we nog verwachten van nog een ander zeer obscuur "deeltje" wat met graviton gedoopt heeft? Een analoog verhaal biedt ons de fameuze Tabel van Mendeljev, waarbij die geniepige vraag komt: hoe lang moet een element, een atoom bestaan vooraleer het kan opgenomen worden in de tabel? Is één miljoenste van eens seconde genoeg?

Classificeren. Het begon al in de Griekse oudheid met Euclides op zoek naar een antwoord op de vraag hoeveel regelmatige veelhoeken er kunnen bestaan. Oneindig veel denkt u? Vijf! Niet meer, niet minder: de tetraëder, de hexaëder (of kubus), de pentaëder, de dodecaëder (of twaalfvlak) en de icosaëder of twintigvlak.

Conclusie: ook al wordt perfectie soms benaderd, perfect wordt het nooit. Perfectie + imperfectie = imperfectie.

 

Simone Weil

Zondag 22 oktober 2023

Simone Weil zit duidelijk in de lift, dat is niet enkel te zien in de etalage van de "goede" boekwinkels, dat was ook te merken aan de opkomst voor de lezing over haar door Thomas Crombez.

Drie delen in deze lezing: een introductie, waarin enkele biografische wetenswaardigheden aangebracht werden. Een algemene sectie over (een deel van) haar werk en tenslotte lazen wij samen met Thomas enkele fragmenten uit haar essay "Politiek zonder partijen", uiteraard met deskundige commentaar van Thomas.

Een leven van tegenstellingen eigenlijk: afkomstige uit een rijke Joodse bourgeoisfamilie kiest zij haar leven lang voor een daadwerkelijke solidariteit met de onderdrukten. Haar (vroegere) atheïsme staat in schril contrast met haar dwepen met het katholicisme na een drietal mystieke ervaringen. Pacifist, maar wel aanwezig aan het front van de Spaanse burgeroorlog, uiteraard aan de zijde van de republikeinen.

Maar Weil was ook een intrigerend denker, met sterke invloed op o.a. Albert Camus en Iris Murdoch. Thomas focuste vooral op haar late teksten, geënt op wat er rondom haar in de samenleving aan het gebeuren was.

Bijlage van zondag 22 oktober 2023

 

Na ons de zondvloed!

Zondag 24 september 2023

Niet direct een onderwerp dat je bij Het Beleefde Gebot zou verwachten, al werd dit wel enigszins gecompenseerd door de talrijke (summiere) verwijzingen naar Klifi ofte klimaat fictie. Maar het ging in de eerste plaats over het stijgen van de zeespiegel. Hierbij nam Bart het boek After us the Deluge van Kadir van Lohuizen als leidraad. Zo bezochten we achtereenvolgens Panama (waar van Lohuizen voor het eerst geconfronteerd werd met de gevolgen van ene stijgende zeespiegel), Groenland, de grote boosdoener, het ultramondaine Miami, New York, Jakarta, de snelst zinkende stad op aarde, de lag gelegen eilanden van Kiribati, het onfortuinlijke Bangladesh en tenslotte het kwetsbare Nederland en ook een beetje België. Overal hetzelfde scenario: tegen het einde van deze eeuw neemt het water zonder pardon bezit van het land, met alle gevolgen van dien: migratie van hele bevolkingsgroepen naar hoger gelegen gebieden of andere streken.

Enkele foto's van de lezing

 

 

HBG is MMM! - Schoonheid en troost

Zondag 3 september 2023

Een wat van het ganbare patroon afwijkend formaat met een element van spanning: wie wordt het? Het was zeker niet onverwacht dat het interview met George Steiner door het aanweige publiek verkozen werd. Martha Nussbaaum kwmam op de tweede plaats en en John Coetzee op de derde plaats.

Een gesprek doorspekt met talloze verwijzingen naar literatuur, muziek, kortom cultuur in het algemeen. De eruditie van George Steiner was fenomenaal. Beginnen en eindigen met Schubert, het was een mooi moment van troost. Een echte Uomo universale.

Het volledige interview met George Steiner kan hier bekeken worden op YouTube.

Bijlage van zondag 3 september 2023

 

Martha Nussbaum

Zondag 4 juni 2023

Filosoof Henk Vandaele presenteerde Martha Nussbaum als een toegankelijke filosofe. Hij legde in zijn bespreking de klemtoon op haar visie op opvoeding en emotie.

Een korte inleiding over haar biografie werd gevolgd door een dieper ingaan op haar denken over samenleven. Hij vertrok vanuit de vaststelling dat wij blijkbaar voortdurend in een crisis beland zijn. Daarmee bedoelt men — lees: de politiek - doorgaans een economische crisis (jobs, jobs, jobs!). Maar klopt dit wel? We stellen vast dat het BNP over de laatste decennia steeds maar gegroeid is, dat materiële welvaart in de meeste gezinnen substantieel is toegenomen.

Martha Nussbaum daarentegen heeft het in de eerste plaats over een pedagogische crisis,  een crisis van het opvoeden. Opvoeden waartoe? Meer marktgericht of meer democratie gericht? Dat het marktdenken sterk is toegenomen in quasi alle onderwijsinstellingen illustreerde Henk Vandaele met verschillende voorbeelden uit de praktijk. Het mag duidelijk zijn: de culturele opleiding is de laatste jaren fel in de verdrukking geraakt. Het zijn vooral de zgn. STEM-vakken (Science — Technology — Engineering en Mathematics) die, zeker in de Angelsaksische wereld, sterk opgewaardeerd werden. De menswetenschappen staan fel onder druk en daarom breekt Nussbaum een lans om naar het voorbeeld van de opleiding in de middeleeuwen, eerst een parcours van de "artes liberales", de vrije kunsten af te leggen. Nussbaum verzet zich ook tegen een zwart/wit denken — de zuiveren tegenover de onzuiveren - Dit wijst op een emotionele onrijpheid, die dan vaak leidt tot conflict, geweld en niet samenleven. In haar geschriften probeert Nussbaum dan ook duidelijk te maken dat een humane opvoeding leidt tot emotionele rijpheid waardoor wij kunnen leren omgaan met het onzuivere. Maar samenleven is ook de vreemde in ons leven toelaten. Henk Vandaele verwees daarbij naar het "Familiar Stranger"-concept van de Jamaïcaanse socioloog Stuart Hall. Niemand begrijpt zichzelf helemaal, het vreemde zit ook verborgen in onszelf. Nussbaum houdt een sterk pleidooi voor mildheid tegenover anderen. Samenleven… wij moeten het leren, het is een pedagogische voorwaarde voor echte democratie.

Tot slot illustreerde Hank Vandaele Nussbaums ideeën over mildheid, menselijkheid en opvoeding aan de hand van een animatiefilmpje over het Vikingjongetje Hiccup (de zuivere!) die vriendschap sluit met een draak (de onzuivere!), "How to train your dragon".

Bijlage van zondag 4 juni 2023

 

Seksisme in de kunst

Zondag 30 april 2023

Zoals verwacht kregen wij een virulente en enthousiaste Gaea Schoeters te horen in een pleidooi voor meer vrouwen in de kunst. Niet dat die vrouwen er niet zijn, maar ze worden (nog altijd) miskend en niet gewaardeerd. Hoe komt dit toch? Gaea stak van wal met een quote van de Britse psychotherapeute, historica en schrijfster Roszika Parker waaruit bleek dat in de beoordeling van kunstwerken van vrouwen nooit naar de kwaliteit van het werk gekeken wordt. Ze haalde daarop de fameuze rechtszaak Reed versus Reed uit 1971 aan waar het hooggerechtshof van de VS oordeelde dat een verschil in behandeling van een (erfenis)kwestie op basis van geslacht verboden was. Gaea Schoeters citeerde dan een eigen tekst van haar uit de bundel Optimistische woede: "Hoewel zowat de helft van de schrijvers vrouwen zijn, winnen ze nog steeds aanmerkelijk minder belangrijke prijzen dan hun mannelijke collega's. Het is een vicieuze cirkel: de schriftuur van de mannen aan de top bepaalt de literaire norm, en met die lat gemeten komen vrouwen zelden bovenaan uit." Wat is de oorzaak van die achteruitstelling van de vrouw? Structureel seksisme! Een niet ongevaarlijke stelling, zeker indien die van een (schrijvende) vrouw komt. Maar zo betoogde Gaea, er bestaat zoiets als het Matilda-effect (zo genoemd naar de orkaan Matilda, die omdat deze een vrouwennaam droeg als minder riskant werd ingeschat maar juist een boel ellende teweeg bracht). Een effect wat eigen is aan alle disciplines: als er in teksten een mannennaam bovenaan staat, worden die anders gevaloriseerd dan precies dezelfde teksten met een vrouwennaam erboven. Er is zelfs een woord voor uitgevonden: hepeating. Enkele voorbeelden uit de literatuur konden niet ontbreken en daarbij zeker niet Virginia Woolf met haar A room for one's own. Wat geldt voor de literatuur geldt evenzeer voor de muziek, de posities van Alma Schindler — beter gekend als Alma Mahler — en Clara Wieck — beter gekend als Clara Schumann waren het voorbeeld. Vrouwelijke componisten. Goed voor intieme kamermuziek, maar grote symfonische werken dat is een mannenzaak. In de beeldende kunst is het niet anders. Neem nu Michaelina Wautier, een (miskende) barokschilderes uit de 17^de eeuw. Maar dat is toch nog geen Rubens? Wie haar Triomf van Bacchus bekijkt zal die vraag best terug nemen. Of neem nu Lee Krasner. Lee wie? Wel de vrouw van… de vrouw van Jackson Pollock. Pollock, action painting, grote doeken op de vloer enzovoort. Bij gebrek aan ruimte schilderde Krasner jaren in een kamertje boven, terwijl Jackson beneden een reusachtig atelier tot zijn beschikking had. Pas na de dood van Pollock in 1956 kon Lee Krasner zich uitleven in het grote atelier, al heeft het dan nog een heel tijdje geduurd vooraleer ze de verdiende erkenning kreeg. Natalie Clifford Barney was een Amerikaans schrijfster, feministe, notoire lesbienne die in Parijs, als tegenhanger voor de Académie Française, haar eigen Académie des Femmes oprichtte en daar de crîme de la crîme van het (mannelijk èn vrouwelijk) kunst- en  schrijverswereldje ontving. Kwamen over de vloer: Colette, Mata Hari, Pierre Louïs, Auguste Rodin, Paul Claudel, Ezra Pound, Marcel Proust (via een achterdeur), Gertrude Stein, Djuna Barnes… James Joyce kwam er eenmaal en Hemingway vond het beneden zijn mannelijke waardigheid daar een voet over de vloer te zetten.

En ja, wat kunnen wij eraan doen om die scheve situatie wat rechter trekken? Alvast één raad kunnen wij ons ter harte neem: lees vrouwelijke schrijfsters en blijf hun namen noemen, altijd en overal., want onbekend is ook bij vrouwelijke auteurs en kunstenaressen nog steeds onbemind.

Bijlage van zondag 30 april 2023

Caravaggio

Zondag 26 maart 2023

De Nederlandstalige (onder)titel van de biografie van Caravaggio door Andrew Graham-Dixon luidt: "Caravaggio, een leven tussen licht en donker" en ook de eerste zin van het boek ligt in dezelfde lijn: "Carvaggio's kunst is opgebouwd uit duisternis en licht." Clair-obscur, chiaroscuro, zowat de belangrijkste eigenschap van zijn vernieuwende schilderkunst. Neem daarbij dat hij systematisch volksmensen afbeeldde of mensen aan de onderkant van de samenleving en je hebt een zeer compacte, maar juiste omschrijving van Caravaggio's werk: Caravaggio = chiaroscuro + volksmensen. En zo was hij zelf ook: licht, maar ook veel duistere kantjes en volksgezind.

Tijdens deze lezing volgden wij Caravaggio via zijn schilderijen. Gaande van de ietwat niet zo geslaagde voorstelling van de Jongen die een peer schilt (in feite schilt hij een bergamot, een zure citrusvrucht) uit 1591 tot het heftige tenebrisme van zijn laatste schilderij uit 1610, De marteldood van de Heilige Ursula, konden wij ons een beeld vormen van de evolutie van de schilder. Behalve de twee bovengenoemde kenmerken valt ook het gebruik van aardkleuren (donkerrrood, zwart, bruin, sienna,…) en het veelvuldig voorstellen van zogenaamde mezze figure, halffiguren op. Bovendien zijn er slechts twee schilderijen bekend waarin hij een stukje landschap heeft geschilderd, de meeste werken hebben als decor een donkere achtergrond, vaak een kamer, een kelder, een spelershol…

Rijk is hij nooit geweest, daarvoor was hij ook te verspilziek. Hij schilderde vooral in opdracht en veelal waren zijn opdrachtgevers kardinalen, vandaar de vele devotionele onderwerpen. Zijn belangrijkste mecenassen waren de kardinalen Del Monte en Mattei. Bij elk van hen heeft hij een tijdje ingewoond. Uit de vele verslagen van de politie uit die tijd weten wij dat hij ook geregeld in aanmerking kwam met het gerecht en de enige reden waarom hij niet verrot is in één of andere kerker of naar de galleien gestuurd werd, is dat er altijd een invloedrijk iemand was die hem de hand boven het hoofd hield en hem zo uit de klauwen van de justitie wist te houden. Toen Caravaggio echter de pooier Tomassoni in een duel doodde werd hij volgelvrij verklaard en moest hij Rome verlaten. Via Napels kwam hij in Malta terecht waar hij het tot frater in de Maltezer orde schopte. Maar ook daar geraakte hij in de gevangenis waaruit hij op miraculeuze wijze kon ontsnappen. Terug in Napels vernam hij dat hij van paus Paulus V genade gekregen had. Hij reisde dan zo spoedig mogelijk weer naar Rome, maar verzwakt als hij was stierf hij in 1610, 38 jaar oud, in Porto Ercole.

Bijlage van zondag 26 maart 2023

 

De moord op de kunst

Zondag 5 maart 2023

2500 jaar kunstfilosofie in anderhalf uur behandelen is natuurlijk waanzin. Thomas Crombez beperkte zich daarom tot enkele bedenkingen over de rol van Plato — ook om die wat verdachte titel De moord op de kunst te verklaren en de visie van twee kopstukken uit de negentiende eeuw: Karl Marx en John Ruskin. Tussendoor maakte hij ook een uitstapje naar figuren als Hannah Arendt en Alain Badiou om iets over de taak van de filosofie in het algemeen te verduidelijken. Van Plato weten we dat hij de kunstenaars niet al te goed gezind was, hij verzocht hen in zijn dialogen om de ideale stad te verlaten, waren zij  iet allemaal nabootsers en dus mensen die in de schaduw van de grot leefden? Kunst was volgens Plato teveel gebaseerd op de halfslachtige verhalen uit de mythologie en volksreligie was iets waar Plato zijn neus voor optrok. Als voorbeeld kwam Thomas met het verhaal van Ajax en de slachting van de kudde schapen. Maar aan dit negatieve oordeel van Plato over mythische verhalen kleefde ook een positief aspect, hij was de eerste die kunst kunst noemde, hij reikte een nieuw concept aan om over kunst na te denken. Kunstenaars (en filosofen) reikten later ook nieuwe concepten aan of vulden oude opnieuw in. Zij dachten dat kunst iets was om de wereld te begrijpen. Badiou was het daar zeker mee eens, volgens hem heeft de filosofie de kunst "verfilosofeerd". De filosofie reikt ons inderdaad nieuwe concepten aan om de wereld beter te begrijpen, daarvoor is filosofie trouwens bedoeld. Als voorbeeld van zo'n (ver)nieuw(d) concept haalde Thomas Crombez het bekende "de banaliteit van het kwaad" van Hannah Arendt aan. Op zijn proces in Jeruzalem bleek het "monster" Eichmann een onbeduidend burgermannetje te zijn.

Naar de 19^de eeuw dan. Om te beginnen de kunstcriticus John Ruskin. Hij kaartte de ambivalentie tussen industrialisering en ambacht aan. Ruskin prees de charme van het ambachtelijke, hij bezat een culturele aversie tegenover al wat met industrie te maken had. Thomas las met ons een korte passage uit The Stones of Venice voor. Over de ambachtsman die de perfectie van het kopiëren verlaten heeft, zegt hij: "But you have made a man of him for all that. He was only a machine before, an animated tool." Een robot zouden wij vandaag zeggen. Marx legde dan weer de klemtoon op de vervreemding van de arbeider die, in tegenstelling tot de schoenmaker, de smid, … geen overzicht meer heeft van het hele productieproces. De onvoorspelbaarheid van zijn (kunst)werk wordt ingeruild voor voorspelbaarheid, wat economisch gezien voor een hogere efficiëntie (en uitbuiting) zorgt.

 

Voorstelling Eilanden boven de wind

Donderdag 15 februari 2023

Op een serene wijze werd op de voorstelling van 'Eilanden boven de wind' hulde gebracht aan de onlangs overleden dichter en kunstschilder Guido Dobbelaere.

Guido is jaren lid geweest van Het Beleefde Genot en nam o.m. deel aan het poëziepad in het Park van Loppem in 2022 en enkele malen aan pARTcours.

Joe Baele las een zevental gedichten uit de bundel voor. Guido zelf konden we nog tweemaal horen, hij las 'Gehavend' en 'Kleine wezenheden', twee gedichten uit de bundel.

Tussenin konden we luisteren naar enkele liederen uit de liedcyclus 'Die Winterreise' van Franz Schubert.

De voorstelling werd besloten met een receptie.

De bundel is bij Het Beleefde Genot verkrijgbaar tegen 12 euro. Leden van Het Beleefde Genot betalen 10 euro.

 

De bibliotheek van Alexandrië

Zondag 5 februari 2023

Nieuw jaar, nieuwe zaal, nieuw beginuur, nieuwe inkomstprijs… redenen genoeg om bang af te wachten hoe weinig toehoorders naar deze eerste lezing van het jaar zouden komen.

Tegen alle verwachting in, een overrompeling: met meer dan 80 waren ze opgedaagd. Niet zozeer voor de nieuwe locatie, ook niet echt voor het onderwerp, maar vooral voor de figuur van Peter De Smet, die blijkbaar een hele schare fans van Amarant op de been wist te brengen.

Maar het ging dus over die fameuze bibliotheek van Alexandrië, door Peter in een breder perspectief gekaderd: Alexander de Grote, de stad Alexandrië, (andere) bibliotheken in de oudheid…

De vele exotische namen van heersers, goden en plaatsen en van al die verschillende perioden, het was niet altijd makkelijk om te volgen. Toch kregen wij een getrouw beeld van wat de bibliotheek moet geweest zijn, ondanks de vele legendes die in omloop waren en zijn. De bibliotheek was in de eerste plaats een wetenschappelijk studiecentrum en de collectie bevatte - al naargelang de bronnen … op haar hoogtepunt zo'n 400.000 tot 700.000 boekrollen. We mogen bij dit alles ook niet vergeten dat nog geen 5% van de bevolking kon lezen of schrijven.

Er zijn geen historische bronnen, die het gebouw waarin de bibliotheek gehuisvest was, beschrijven, ook archeologische vondsten zijn erg schaars. Veel berust dus op getuigenissen uit het verleden. Het was onder de dynastie van de Ptolemaeën (305 v.C. … 30 v.C.), met hun grote liefde voor boeken, dat de bibliotheek zijn sterkste bloei kende. Schepen die de haven aandeden werden zelfs doorzocht op de aanwezigheid van boeken die dan opgevorderd werden en gekopieerd werden in de bibliotheek. De eigenaar ontving dan een kopie.

Na de bloei kwam echter de onvermijdelijke teloorgang, die al volop bezig was toen Julius Caesar in 48 v.C. de stad bezette. Ook een grote brand in de pakhuizen, waar vele rollen opgeslagen waren, spaarde de collectie niet. Maar het was vooral de christelijke patriarch, Theophilus van Alexandrië, die in 391 de tempel van het Serapeum liet vernietigen en vermoedelijk ook de boekencollectie van de bibliotheek liet verbranden.